Pinus sylvestris

Pinus sylvestris 

łac. pinus „dostarczający żywicy”, od łac. pix „smoła, żywica”; łac. silvestris „leśny”, od łac. silva „las”; nazwa znana od czasów starożytnych. Rodzina: Sosnowate (Pinaceae)
Któż z nas nie zna królowej polskich lasów. Sosna zajmuje 67% powierzchni leśnej naszego kraju, jest podstawowym gatunkiem lasotwórczym w naszym kraju, spotykanym powszechnie w niemal każdych warunkach środowiska. Zajmuje rozmaite tereny, począwszy od ubogich piaszczystych gleb, przez bagna, a skończywszy na żyznych siedliskach. Korona sosny ma kształt parasolowaty, a pień pokryty jest czerwonobrązową, łuskowato spękaną korą. Sosna jest gatunkiem jednopiennym. Jasnożółte kwiaty męskie zebrane są w wąskostożkowate kotki, natomiast kwiatostany żeńskie mają postać jajowatych, czerwonawych szyszek. W naszych warunkach występują trzy rodzime gatunki sosen: sosna zwyczajna, limba i sosna górska (kosodrzewina). Igły sosny zwyczajnej i kosodrzewiny skupiają się po dwie na krótkopędach, natomiast u limby jest ich aż pięć! Igły sosny zwyczajnej mają długość od 3 do 8 cm, grubość do 2 mm. Są drobno piłkowane, sztywne, nieco skręcone i ostro zakończone, na przekroju poprzecznym półkoliste. Najwyższe sosny mają 35 m wysokości.
Warto wiedzieć: drewno sosnowe jest cenione w budownictwie, meblarstwie i przemyśle celulozowym. Wykorzystuje się je do wyrobu płyt pilśniowych i wiórowych. Z żywicy sosny produkuje się kalafonię i proch strzelniczy, a z korzeni zwanych karpiną – terpentynę. Tworzy lasy mieszane oraz czyste bory sosnowe zarówno tajgi jak i obszarów górskich Europy w strefie umiarkowanej chłodnej, o klimacie kontynentalnym. Na północy towarzyszą jej świerk pospolity, brzoza brodawkowata, jarząb pospolity oraz topola, na południu dodatkowo sosna czarna, kosodrzewina i limba. Na wschodnich krańcach zasięgu występuje razem z limbą syberyjską.
W Polsce jest najpospolitszą z krajowych sosen, tworzy zespoły borów sosnowych (sośniny) (Pinetum) (jako gatunek dominujący), występuje również często w borach mieszanych (Pino–Quercetum). W lasach gospodarczych często sadzi się lite drzewostany sosny pospolitej zwane też monokulturami sosnowymi. W lasach mieszanych zajmuje bardziej nasłonecznione i suchsze zbocza. Toleruje różne gleby: piaszczyste, gliniaste, także podłoże zawierające łupki i granit, występuje także na torfowiskach. Może rosnąć na glebach o pH od 4 do 7, ale preferuje 4,5–6 pH. Jest odporna na mrozy i dobrze znosi susze, ale jako gatunek światłożądny źle znosi zacienienie.Na północnych krańcach zasięgu jest typowym gatunkiem niżowym, rośnie na wysokościach od poziomu morza do 1000 m n.p.m. Na południu jest drzewem górskim i rośnie na wysokościach 1200–2500 m n.p.m. W Tatrach rośnie pojedynczo lub w niewielkich grupach do wysokości 1580 m n.p.m. Dwuletnie igły sosny zwyczajnej są jednym z najlepszych bioindykatorów roślinnych.
Jako roślina lecznicza sosna zwyczajna wykorzystywana była od dawna. Doceniano dobroczynny wpływ tych drzew na organizm, zalecając spacery po nagrzanych słońcem, pachnących żywicą lasach sosnowych. Surowiec zielarski: młode pędy sosny (Gemmae Pini), igliwie, żywica, drewno. Z pędów i igliwia otrzymuje się olejek sosnowy (Oleum Pini silvestris), pozyskiwany przez destylację surowca z parą wodną. Z żywicy sosnowej (Balsamum Pini silvestris) destylowanej z parą wodną otrzymuje się terpentynę (Oleum Terebinthinae), można ją także pozyskać z odpadów drewna sosnowego. Pozostałością tego procesu jest kalafonia (Colophonium). Podczas suchej destylacji drewna otrzymuje się tzw. dziegieć sosnowy (Pix liquida Pini). Skład chemiczny: pędy zawierają: olejek eteryczny ok. 0,4% (m.in. α-pinen, β-pinen, limonen, borneol), substancje żywicowe i goryczowe, garbnik, witaminę C. Olejek sosnowy zawiera m.in. mieszaninę α- i β-pinenu, borneolu i jego estru octowego. Terpentyna zawiera α-, β-pinen, kamfen, karen, cymen. Kalafonia jest mieszaniną tzw. kwasów żywicznych. Dziegieć zawiera m.in. gwajakol, krezol, węglowodory aromatyczne i kwasy żywiczne. Działanie: pączki sosny działają przeciwbakteryjnie i wykrztuśnie, w niewielkim stopniu moczopędnie. Stosowane w lekkich nieżytach górnych dróg oddechowych. W połączeniu z innymi ziołami używane przy nieżytach żołądka, jelit i dróg moczowych. Olejek sosnowy działa bakteriobójczo, wykrztuśnie, przeciwskurczowo. Stosowany do inhalacji lub jako aerozol w infekcjach gardła, krtani, oskrzeli. Terpentyna działa zewnętrznie antyseptycznie, podobnie jak dziegieć, stosowany niegdyś przy chorobach skórnych.