Przylaszczka pospolita Hepatica nobilis Schreb.
Przylaszczka pospolita Hepatica nobilis Schreb.
(rodzina: jaskrowate Ranunculaceae)
Kiedy tylko coraz śmielsze promienie słońca połaskoczą zmarznięte runo grądów i buczyn, zaczynają do nas wesoło mrugać intensywnie niebieskie oczka skromnie przytulonych do ziemi przylaszczek - jednego z pierwszych zwiastunów końca ponurej zimy i początku wytęsknionego przedwiośnia.
Łodyga to głąbik z pojedynczym kwiatem. Płytko pod ziemią występuje ciemnobrunatne, łuskowate kłącze.
Liście odziomkowe trójklapowe, klapy całobrzegie, jajowate, ich nasada sercowata. Liście zeszłoroczne pozostają zielone przez zimę i są zastępowane nowymi dopiero po przekwitnięciu roślin, pod koniec kwietnia. Liście ciemnozielone o owłosionej, z czasem łysiejącej powierzchni. Kwiaty pojedynczo na pędzie kwiatostanowym wysokości 8-15(25) cm. Na pędzie trzy liście umieszczonymi tuż pod kwiatem. Liście te imitują działki kielicha - tworzą trwały nibykielich, pozostający i w czasie owocowania. Kwiaty niebieskofioletowe, rzadziej różowe lub ciemnoczerwone, średnicy do 4 cm. Płatków 6-8(10), łatwo odpadają. Kwitnienie wczesną wiosną od marca do kwietnia. Na noc i w czasie chłodnej i pochmurnej pogody kwiaty zamykają się i zwieszają.Owocem są orzeszki z krótkim dzióbkiem - elajsomem, rozsiewany przez mrówki (myrmekochoria). Podlega ochronie z uwagi na zagrożenie ze strony ludzi przez zbieranie dla atrakcyjnych, wczesnowiosennych kwiatów i pozyskiwanie roślin do ogródka.
Lubi gleby wapienne. Na takich właśnie glebach występuje na rozległych obszarach europejskiego i północnoamerykańskiego niżu w lasach, zwykle bukowych. Jest gatunkiem charakterystycznym dla lasów z klasy Querco-Fagetea, przy czym przywiązanie do żyznych, wapiennych gleb sprawia, że najłatwiej spotkać ją można na zboczach grądów i buczyn.
W polskiej literaturze botanicznej przylaszczka podawana jest jako częsta na całym niżu. I faktycznie - są miejsca, gdzie występuje licznie. Jednak zwykle trzeba się sporo nachodzić i trzeba znaleźć ładny kawałek starego lasu liściastego, żeby ją spotkać. Przekształcanie siedlisk i coraz rzadsze występowanie przylaszczek, którego powodem bywa także zrywanie kwiatów, spowodowało, że przylaszczka od roku 2004 podlega ścisłej ochronie gatunkowej.
Rośnie w lasach i zaroślach, głównie na podłożu wapiennym (roślina wapieniolubna). Preferuje stanowiska cieniste i półcieniste, stale wilgotne. Najłatwiej spotkać ją w buczynach, grądach i górskich olszynach. Rośnie także w lasach jesionowo-dębowych i grabowo-wiązowych. Należy do hemikryptofitów, ponieważ rozwija się wczesną wiosną z pączków znajdujących się na powierzchni gleby i jednocześnie korzysta z pracy zimowych liści. W klasyfikacji zbiorowisk roślinnych gatunek charakterystyczny dla Cl.
Przylaszka jest jest słabo trująca, podobnie jak i inni przedstawiciele rodziny jaskrowatych (Ranunculaceae). Łacińska nazwa rodzajowa przylaszczki nawiązuje do wątroby (hepatica) z uwagi na podobieństwo kształtu liścia. Na zasadzie magicznego myślenia (sympatia podobieństw, "podobne działa na podobne") była używana w leczeniu schorzeń wątroby. Coraz rzadsze występowanie przylaszczek, wynikające z zanikania naturalnych siedlisk oraz nadmiernego zrywania kwiatów, spowodowało, że przylaszczka pospolita wcześniej częściowo chroniona, od roku 2004 podlega ścisłej ochronie gatunkowej. Jako ładnie kwitnąca wczesną wiosną roślina narażona jest na wykopywanie i przesadzanie do ogródków.