Brzoza brodawkowata Betula pendula.
Brzoza brodawkowata Betula pendula.
Jest to drzewo zrzucające liście na zimę. Osiąga wysokość 10-20 m. Choć na przykład w Puszczy Białowieskiej znane są okazy o wysokości 30metrów. Korona jest początkowo wąska, spiczasto-stożkowata, później okrągławo sklepiona i nieregularna. Na stanowiskach naturalnych w chłodnych strefach zasiedla tereny nizinne, w cieplejszych - podgórskie i górskie do subalpejskich (dochodzi tam do 1800 m.n.p.m.). Występuje w lasach prawie każdego rodzaju, głównie jednak w stosunkowo widnych lasach liściastych (np. dębowych) i mieszanych. Miejscami tworzy też czyste drzewostany. Ze względu na światłolubność, a równocześnie ograniczoną wysokość jest częsta zwłaszcza na skarajach lasów, suchych zboczach, nieużytkach, w zadrzewieniach śródpolnych itp. Drzewo pionierskie, posiadające bardzo niewielkie wymagania środowiskowe i glebowe. Występuje często na wyjątkowo ubogich, piaszczystych i kamienistych glebach. Jest gatunkiem wybitnie odpornym na niskie temperatury i surowy klimat, zdecydowanie światłolubnym, odpornym na suszę i zanieczyszczenia powietrza.
Pokrój: dorasta do 25m wysokości i średnicy do ok. 60cm. Pień jest wolny od gałęzi do wysokości ok. 12-15m jest cylindryczny, czasami zniekształcony. Korona silnie rozwinięta z długimi i cienkimi gałązkami zwisającymi z konarów. Drzewo żyje ok.100 lat.
Kora: bardzo cienka, u młodych drzew kora jest brązowa, z czasem staje się mlecznobiała i łuszczy się okrężnie. Z wiekiem robi się pstra, spękana w dolnej części pnia oraz gruba i czarnawa. Młode gałązki są nieowłosione, pokryte gruczołami i ciemne.
Liście: są skrętoległe, pojedyncze, zazwyczaj u nasady są klinowate, podwójnie i nierówno piłkowane. Ogonek ok. 3cm długości. Młode liście są słabo owłosione i lepkie. Długość liścia do 7cm, szerokość ok. 3cm. Są zielone, na jesieni przebarwiają się na żółto.
Kwiaty: zebrane są w tzw. kotki, rozwijają się razem z liśćmi. Kwitnie w kwietniu.
Owoce: orzeszki są podłużnie eliptycznie, mają skrzydełka które są 2-3 razy szersze od orzeszków. Łuski owocowe trójklapowe z bocznymi klapkami, dłuższymi od środkowej, są odgięte do dołu.
Rozwój: produkuje ogromne ilości nasion, jednak ich zdolność kiełkowania jest niewielka i utrzymuje się dość krótko, mimo to brzoza rozprzestrzenia się bardzo szybko.
Rozmnażanie: z siewu, od razu po zbiorze nasion lub wczesną wiosną. Odmiany rozmnażane przez szczepienie lub okulizację.
Zastosowanie:
Surowiec zielarski: wysuszone liście Folium Betulae zawierają do 3,2% saponin, 1,5-2,3% flawonoidów (hiperozyd, mirycetynę i luteolinę), kwasy organiczne, żywice, do 9% garbników katechinowych, sole mineralne, olejek eteryczny i związki trójterpenowe (folientriol, folientetraol)[5]. W młodych liściach i pączkach znajduje się więcej olejków eterycznych. Surowcem zielarskim może także być kora brzozowa Cortex Betulae będąca źródłem betuliny stosowanej w leczeniu trądziku.
Działanie: działa moczopędnie, odtruwająco i wzmacniająco. Jest stosowany przy kamicy nerkowej, przy obrzękach na tle krążeniowym, jako środek na porost włosów, a w medycynie ludowej – do wybielania skóry i przeciw piegom. W przewlekłych chorobach dróg moczowych, niewydolności nerek, przy gośćcu i przy łuszczycy stosuje się napar z liści, które zawierają szereg czynnych substancji, m.in. flawonoidy, garbniki, sole mineralne i związki żywiczne. Można nim przemywać też suchą i łuszczącą się skórę.
Zbiór i suszenie: liście zrywa się młode, gdy są jeszcze lepkie i suszy w warunkach naturalnych w cieniu. Po wysuszeniu liście mają słaby, przyjemny zapach i gorzkawy, ściągający smak. Korę zbiera się wiosną z młodych, ściętych pni i gałązek, zdziera się elastyczną białą część zewnętrzną. Pączki pozyskuje się wczesną wiosną, gdy są dobrze nabrzmiałe, z drzew ściętych w czasie czyszczeń, i suszy w temperaturze 25 - 30°C. Wysuszone pączki są lepkie, na przekroju jasnozielone, o silnym balsamicznym zapachu i gorzkawym smaku.