Bez czarny (Sambucus nigra).

Bez czarny (Sambucus nigra).

Ten dość duży krzew liściasty (wyrastający czasami także w formie małego, wielopniowego drzewa) jest od niepamiętnych czasów uprawiany w wiejskich zagrodach i ciągle jeszcze stanowi jeden z nieodłącznych elementów wiejskiego krajobrazu. Poza pierzastymi liśćmi, wyróżnia się on między innymi białymi, baldachowatymi kwiatostanami złożonymi z dużej ilości drobnych i niezbyt przyjemnie pachnących kwiatów. Bardzo dekoracyjnie prezentują się owoce bzu czarnego. Mają one postać zebranych po kilkadziesiąt sztuk w zwisające baldachgrona małych, kulistych, błyszczącoczarnych pestkowców. Nie są zbyt smaczne, ale stanowią cenny pokarm dla ptaków, a ponadto posiadają szereg właściwości leczniczych (od których zresztą wzięła początek jedna z potocznych nazw bzu czarnego - bez lekarski). W stanie dzikim bez czarny porasta najczęściej różnego rodzaju nieużytki, zarośla śródpolne itp. Poza wspomnianymi wiejskimi zagrodami, sadzi się go także w miastach, ale jego silna ekspansywność powoduje, że czasami nadmiernie się rozmnaża i dlatego przez niektórych jest czasami traktowany jako chwast. Krzew bardzo pospolity, szeroko rozpowszechniony; rośnie w miejscach wilgotnych, w lasach, zaroślach, na nieużytkach, wysypiskach, nadrzeczach. W górach sięga po regiel górny. Wymaga gleb próchnicznych. Gatunek cienioznośny, nie znosi suchego powietrza. Bez czarny występuje w Polsce bardzo pospolicie, można go spotkać na nieużytkach, przydrożach czy skrajach lasów. Kremowo-białe, pachnące kwiaty zebrane są w podbaldachy. Nieparzysto-pierzastozłożone liście składają się z eliptycznych, ostro piłkowanych, ciemnozielonych listków, które po roztarciu charakterystycznie pachną.
W medycynie ludowej czarny bez był ceniony „od zawsze”. Uważano, że zastępuje całą aptekę, pomagając aż w 99 chorobach. Do tego przypisywano mu właściwości magiczne - chronił dom od czarownic więc sadzono z niego żywopłoty z tyłu domu, żeby się złe nie zakradło. A że wystarczy wsadzić do ziemi gałązkę, żeby wyrosła z niej wiosną roślina... I chociaż dzisiaj stosujemy go w znacznie mniejszej ilości wskazań, to i tak bardzo jest dla zdrowia zasłużony. Krzew ma niewielkie wymagania siedliskowe, nie przemarza. Jest rośliną o szerokim zastosowaniu. Napar z kwiatów doskonale nadaje się do leczenia przeziębień. Świeże kwiatostany dodają oryginalnego smaku plackom z ciasta naleśnikowego. Z kwiatów wytwarza się też maści na oparzenia. Należy na wstępie podkreślić, że owoce bzu czarnego muszą być zbierane zupełnie dojrzałe, fiołkowoczarne, bowiem niedojrzałe mogą być szkodliwe dla zdrowia. Owocu bzu czarnego nie wolno poddawać fermentacji, np. przy wyrobie wina domowego, gdyż tworzą się wtedy trujące substancje alkoholowe szkodliwe dla zdrowia. Owoce bzu czarnego zawierają bardzo dużo witaminy C, mają działanie przeczyszczające, moczopędne i przeciwbólowe. Można z nich również przyrządzić nalewkę (1 kg dojrzałych owoców, 1 l spirytusu i syrop cukrowy zrobiony z 0,5 l wody i 0,25 kg cukru). Z kwiatów bzu również sporządza się odwar (a więc trzeba ziółka gotować, tylko trochę krócej - wystarczy 5 minut), natomiast postaci fix (w torebkach do zaparzania) można użyć do zaparzania w termosie, ale wtedy powinny w nim zostać kwadrans, a może i kapkę (ale tylko kapkę!) dłużej. Kosmetyka: Woda z kwiatu bzu służy do wybielania i wygładzania skóry, szczególnie starzejącej się i ziemistej. Zmiękcza skórę, wygładza zmarszczki, wybiela piegi, łagodzi oparzenia słoneczne.